پرسش و پاسخ
ما در آپارات

نقوش هندسی در معماری ایرانی اسلامی

نقوش هندسی در معماری

نقوش هندسی در معماری ایرانی اسلامی

نقوش هندسی در اغلب آثار هنر و معماری اسلامی دیده می شوند، اما در مورد اینکه این نقوش چه طور به این شکل در آمده اند چه می دانیم؟ در مورد طراحان این نقوش و روش هایی که برای خلق آن ها استفاده می کردند چه می دانیم؟

یکی از ویژگی های هنرهای اسلامی، وجود نقش های هندسی در عناصر تزیینی طاق ایرانی چون مقرنس ها، یزدی بندی ها و گره چینی ها است. اکثر نقوش هندسی موجود در هنر اسلامی بر مبنای تکرار یک طرح ابداع و خلق شده اند و معمولا این نقش در داخل یک مربع یا یک شش ضلعی محدود می شود که اغلب نقوش هنگامی جلوه ی واقعی خود را به دست می آورند که تکرار شوند.

نقوش هندسی اسلامی برای هر کسی پیامی دارد که عمق آن بستگی به بصیرت شخص دارد که از سیر کردن در رنگ ها و تناسبات آرام بخش و سیر و نگاهی که روح را می نوازد تا کشف پیچیده ترین فرمول های ریاضی در طراحی بناها و هنرمندان گمنام و بی امضا است.

به طورکلی انواع نقوش تزیینی را می توان به چند گروه اصلی نقوش انسانی، نقوش حیوانی، نقوش نباتی یا گیاهی، کتیبه های حاوی خطوط تزیینی و نقوش هندسی یا گره تقسیم بندی کرد. از آن جا که در هنر اسلامی، خلق تصاویر انسانی و حیوانی ممنوع گردیده است، این نقوش را به ندرت در تزیین های اسلامی می بینیم، که آن چه در ایران نیز در این باره موجود است به دوران قبل از اسلام مربوط می شود. هنرمند مسلمان به ایجاد تزیین هایی پرداخته که عنصر اصلی آن ها اشکال هندسی و نقوش انتزاعی بود.

نقوش هندسی و گره چینی:

براساس شواهد و آثار موجود، قدمت هنر گره چینی در معماری ایران به دوره سلجوقی و صفوی باز می‌گردد و خاستگاه آن نیز شهر اصفهان بوده ‌است، که در ساخت درهای اماکن متبرکه، منابر، کاخ ها، پنجره ها، این سبک بکار برده شده است.

گره سازی بخشی از هنر معماری اسلامی است که انواع مختلف آن در هنرهای منبت کاری، کاشی کاری، گچبری، خاتم کاری، آجرکاری، آیینه کاری، سنگ کاری و درکارهای نجاری ازقبیل آلت بندی نرده ها، درب و پنجره ها، دکورهای چوبی و منبت کاری منبرها و در آهنگری نیز به همین ترتیب مورد استفاده قرار می گیرد.

گره سازی به تزئیناتی گفته می شود که به صورت هنری و با قواعد مشخص رسم می شود و در بسیاری از مکان ها می توان از آن استفاده کرد. در سر درها، کتیبه ها، رو پنجره ها، طاق ها و… ،گره را با آجر، گچ، کاشی، آیینه و… می توان ساخت.

گره چینی:

هنر گره سازی از دامنه ای بسیار وسیع برخوردار است و هر یک از استادان این هنر در ممالک مختلف اسلامی، آن را با سلیقه ی قومی خود آمیخته و گره های بسیاری را در بناهای اسلامی به وجود آورده اند. گره چینی که از ترکیب دو واژه ی “گره” و “چین” به وجود آمده است که در لغت معنایی، معادل پیچیدگی همراه با چین و شکن دارد. در اصطلاح هنری، گره چینی عبارت است از مجموعه‌ای از شکل‌های هندسی که با نظم و ترتیب، پیچ و شکل‌های هماهنگ و قرینه در کنار هم چیده شده‌اند. در تعریف دیگر، گره چینی عبارت است از یک ترکیب هماهنگ از شکل های هندسی به هم پیچیده، موزون و جذاب که با استفاده از خط‌ های راست شکل گرفته ‌است.

گره سازی در واقع ترکیب و ساخت نقوش هندسی است که ویژگی مهمی دارند و آن هم تکرار دوباره این نقوش در صورت ترکیب شدن با هم است. در واقع شما می توانید بی نهایت شکل یکسان را با ترکیب دوباره آنها به دست آورید و این ویژگی یگانه گره سازی است و ما را به یاد هندسه فراکتال می اندازد. یعنی شکل کلی یک مجموعه شبیه یا مانند شکل یکی از اجزاء آن مجموعه است.

بنابراین ویژگی گره، همان نظم هندسی و تعادل آن است. علت استفاده از اشکال هندسی خاص در گره چینی این است که رموز خاص را در اشکال هندسی خاص می دانند. اشکال هندسی که توسط هنرمندان گذشته نام گذاری شده اند، معمولا از طبیعت، حیوانات، پرندگان، اجرام آسمانی، اشیای کار روزانه و غیره برگرفته شده اند و به مرور زمان و نسل به نسل به کار برده شده تا به نسل حاضر رسیده است.

اجزای گره:

آلت: واحد کار در گره، آلت نامیده می‌شود. آلت در لغت به معنی ابزار، افزار واسطه‌ای میان فاعل و مفعول برای رسیدن به اثر است و در واقع همان خط مرزی اطراف لقاط می‌باشد، خطهای مرزی در گره‌های گوناگون متفاوت هستند.

لقط: در گره لقط به شکل‌های گره گفته می‌شود، که از خط های مستقیم و براساس قاعده های منظم به شکل های هندسی درآمده و در یک قاب یا زمینه محدود شده‌است. لقاط می‌توانند ساخته شده از چوب یا شیشه یا هر جنس دیگری باشند.

نقش های هندسی کاشی

نقش های هندسی یا گره:

نقش هندسی که اهل فن آن را گره می نامند، بافت های گوناگونی از شکل های منظم هندسی است. در واقع گره، مجموعه ای از اشکال مختلف هندسی است که به طور هماهنگ و با نظمی خاص در زمینه ای مشخص در کنار هم به کار رفته است. بافت های پیچیده ای که همگی ترکیبی منظم و همگن دارند و می توانند از همه سو گسترش یابند، بدون آن که ترکیب منظم و هماهنگ آنها دستخوش تغییر شود.

هر نقش گره دارای زمینه یا قاب و آلت گره است. از مجموع همه آلت ها شکل کلی گره به دست می آید، گره به هفت نوع گره ی تُند، گره ی کُند، گره ی شُل، گره ی تُند و شُل، گره ی کند و شُل، گره ی پیلی و  گره ی درودگری دسته بندی می شوند که هر کدام از این گره ها، طرح و زمینه های بسیاری دارند که از کنار هم قرار گرفتن چند نوع آلت به طور منظم با قواعد گوناگون در زمینه های مختلف، شکل می گیرند.

گره ها با توجه به زوایایی که دارند، به پنج گروه تقسیم می شوند و هر گره شامل، گره ی کند، گره ی تند، گره شُل، گره ی کُند شُل و گره ی تند شُل می باشد. گره کند دارای آلتی به شکل پنج ضلعی منتظم است. در گره تند از راس هر پنج ضلعی به رئوس مقابل وصل کرده، ستاره ی پنج پر حاصل می شود که آلت گره تند است. در گره شل از راس هر پنج ضلعی با زاویه ی ۱۸۰ درجه نسبت به ضلع پنج ضلعی رسم می کنیم که ستاره ای پنج پر اما متفاوت و باز تر از پنج تند حاصل می شود. گره “تند وشل” و”کند وشل” اختلاطی از این دو گره است.

نقوش هندسی در کاشی

هنر گره سازی در معماری:

گره بسیار پر دامنه می باشد و به شطرنج معماران نیز معروف گشته است، آنچه در گره باید مورد توجه قرار گیرد، آن است که اولا آلت خارج نداشته باشد، یعنی در طراحی گره، آلت ها منحصر به آلت گره باشد و اینکه اگر طرح گره را در کنار آن تکرار کنیم، آلت های گره یکدیگر را کامل کنند و زمینه ی بزرگتری ایجاد نمایند.

هنر گره سازی در معماری دارای قوانین ویژه است و هر گونه رسم هندسی که شکلی را تشکیل دهد گره به حساب نمی آید و تنها گره هایی پذیرفته و صحیح هستندکه آلت های مصروف آن، آلات شناخته شده ی اصیل گره سازی باشد و همچنین گره هایی مورد قبول واقع می شود که دربطن آن ها رمزها و گره هایی دیگر نهفته باشد .ضمنا کادر هر گره در زمینه ی مخصوص خود رسم می شود، بنابراین گره هایی که در زمینه ی ویژه ی خود رسم نشوند، در آن ها شکل و زوایای آلت ها تغییر کرده و گره باطل خواهد بود، مگر گره هایی که استادان ماهر و آگاه به رموز نهایی گره ها، در زمینه های گوناگون و گره های دست گَردان که بازهم در چهار چوب قانون گره سازی باشند، صحیح و پذیرفته می باشند.

نقش گره در معماری امروز:

گره سازی تنها به معماری ایرانی بسنده نمی گردد. در معماری امروزی نیز می توان در جاهای مختلف با خلاقیت از این هنر تزئینی استفاده کرد. به عنوان مثال با طراحی گره بر روی یک پارتیشن چوبی و خالی کردن داخل فرم ها (همچون پنجره های دارای گره سازی) می توان پارتیشن های زیبایی ایجاد کرد. اگر به این پارتیشن یا جداکننده کمی عمق بدهیم می توانیم فضای زیبایی برای قرارگیری وسایل دکور خانه ایجاد کنیم. همچنین در طراحی داخلی خانه ها یا فروشگاه ها می توانیم از یک قاب توخالی گره سازی شده به عنوان سقف کاذب استفاده نماییم، به گونه ای که نور چراغها از درون حفره های گره به پایین بتابد. به هر روی با کمی خلاقیت و اندیشیدن می توان از این هنر زیبای تزئینی در معماری امروزی استفاده کرد.

نمونه‌های تاریخی:

از بهترین نمونه‌های گره چینی در ایران می‌توان عمارت چهل ستون، هشت بهشت و خانه‌های تاریخی خانه اعلم، شیخ الاسلام، سوکیاس در اصفهان و تعدادی از خانه‌های تاریخی کاشان همچون خانه طباطبائی‌ها، خانه عباسیان، خانه بروجردی‌ها و تعدادی دیگر از این انواع خانه‌ها در یزد و شهرهای قدیمی را نام برد.

نقوش و گره در معماری خانه طباطبایی

اینستاگرام ما را دنبال کنید

منبع :
برچسب ها :

نظرات ۰

اشتراک در
اطلاع از
guest
0 نظرات
بازخورد (Feedback) های اینلاین
View all comments